ذ. ایشانچ

موضوعگه اؤتیشدن آلدین دقتینگیزنی منه بو تاریخی خطا و جفالرگه قره تماقچی ایدیم . نیگه دور بیش عصردن بویان « اوزبیک» ایتنیک اتمه سینی انکار قیلیش دغدغه سی هنوز گچه توگه میپتدی؟ او شندن بویان اوزبیکلر : گاه موغول (؟)، گاه چیغتایلر (؟)، گاه سارت (؟)، گاه گلم جمع (؟) (مجاهدلر تعبیری بؤییچه) گاه یأجوج ـ مأجوج (؟) (طالبلر تصوّریده)، گاه ـ ده اوفغان / اوغان )افغان مللت ایستگیگه کوره) (؟) و نهایت تورک (؟) اوزیمیزدن چیققن بلا ... بونقه دعوالرنینگ هربییگه تؤخته لیش وقتنی ضایع قیلیشدن باشقه نرسه ایمس.چونکی، بونده ی دعوالرگه تورکالوژی-اؤزبیک شناسلیک علم ـ فنی الّه قچان جواب بیریب بؤلگن. بوکبی ادّعالرنیگه پیدا بؤلدی؟ ـ دیگن سوالگه جواب قیله دیگن بؤلسک، بیلیب - بیلمی، اولر اؤتمیشده هم حاضرهم دنیاده مستقل اؤزبیک دولتی، خلقی و مللتینی کؤره آلمگنل و کؤره آلمیدیلر، انیقراغی کؤریشنی خواهخله میدیلر. اؤیلب کؤرینگ - هه! بوتون باش بیر مللتنی تاریخ صحنه سیدن سوپوریب تشلش ممکنمی؟ ایندی «تورک» و «تورکی» علمی اتمه لریگه ایضاح بیرسک:

بو ایککی سؤز ایتنیک تیرمین (اتمه) بؤلیب، تاریخن، حاضرهم علیحده-علیحده معنا و توشونچه لرنی افاده قیلگن و افاده قیلیب کیلماقده. «تورک» سؤزی نینگ لغوی معناسی :

1 ـ تورک سؤزی، اؤتمیشده، بیرقومگه منسوب کؤپلب تورکی قوملرنینگ عمومی نامی صفتیده شکلنگن. بیشینچی عصر گه عاید ختای منبع لریده «تورک« سؤزی تورانلیکلر، تورکلر معناسیده قؤلْنیلگن. بو سؤزآت معناسیده کیلسه «کوچ - قوّت» صفت وظیفه سیده کیلسه (کوچلی- قوّتلی) کبی معنالرنی افاده قیله دی. بوندن تشقری او «ییتوک» ، «بیلیمدان» ، «دانا» توشونچه لرنی هم بیلدیره دی.

www.samdu.com سایتیدن اقتباس قیلیندی .

«تورک» سؤزی :

2 ـ تورکیه نینگ اساسی اهالیسینی تشکیل ایتوچی خلق، تورک خلقی. تورکی تیللردن بیریده سؤزله شوچی خلق نینگ عمومی نامی. (سیاسی اتمه لرنینگ قیسقچه ایضاحلی لغتی)، ( اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی .(

3 ـ قؤرقمس، باتیر، داو یوره ک، کیلیشگن - گؤزه ل، دانشمند، اؤکتم و کوره شوچی معنا لریده هم قؤللنیلگندیر. دوکتور صدیق.

(www.turkmenStudents.com)

شونینگدیک، مخالفلر تامانیدن بو سؤزگه ینه اؤنلب منفی معنالرهم یوکله تیلگندیر. بو حقده سؤز یوریتیش موردی ایمس. و امّا، «تورکی» سؤزی حقیده : بوسؤز برچه لغتلرده کؤپلب تورکی قبیله و اؤتیزگه یقین تورکی خلق نینگ عمومی نامی صفتیده کیلتیریلگن. یعنی بیر تورکی قومنی ایکینچیسیدن فرقلش معنا سیده ایشله تیلگن. بوندن مینگ ییل آلدین بویوک تورکیشناس علامه محمود کاشغری اؤزی نینگ «دیوان اللغات الترک» اثریده «تورک» سؤزینی، تورکی قبیله لرنینگ عمومی نامی صفتیده تیلگه آلرکن، اؤشه زمانده (53) نام آستیده تورکی قبیله لر بار بؤلگنینی علیحده قید قیله دی. کاشغری اولرنینگ باشقه تورکی قبیله لرگه توشونرلی بؤلمه گن اؤز ارا ایچکی سؤزله شو تیلی بارلیگینی هم نظردن چیتده قالدیرمیدی. شونده ی قیلیب «تورکی «سؤزی بیر تاماندن تورکیلرنی ایرانیلردن فرقلش اوچون قؤلّه نیلگن بؤلسه، باشقه تاماندن کؤپ قوم و خلقلردن تشکیل تاپگن تورکی قبیله و خلق ایچیده گی ایتنیک گروه لرنی باشقه لریدن اجره تیش معنا لریده هم ایشله تیلگندیر. تورک و تورکی سؤزی انه شولرنی فرقلش مقصدیده یوزه گه کیلگن دیب ایتیشگه بیزده تؤله اساس بار. ظهیرالدین محمّد بابر هم، علیشیر نوایی هم «تورک« ، »اؤزبیک» و باشقه تورکی قوملر اتمه لرینی ایتنیک نام صفتیده اعتراف قیله دی و یخشی اجره تیب، کؤرسه ته دی و هر بیری نینگ لهجه سیگه هم دقت بیلن اعتبار قره ته دی. بیراق، اؤزگه تیللی لرگه توشونرلی بؤلیش اوچون نوایی اؤز اثرلرینی عمومی نام صفتیده «تورک» تیلیده یازدیم ، - دییدی. بو نوایی تورک دیگنی ایمس البتته. بوگونگی رسمی و علمی معناده اجره تیب، قؤلّه نیشیگه هم عجبلنمسه بؤله دی. شولرگه قره می، ایریم مللتداشلریمیز، اؤزبیک، قازاق، قیرغیز، آذربایجان، قره قلپاق، تاتار، چواش، اویغور و باشقه تاریخی ایتنیک ناملرنی یؤق قیلیب، برچه سینی بیر نام بیلن اته لیشیگه جوده عشقباز کؤرینه دیلر. بو نرسه کتته تاریخی خطا دیر. چونکی، اوچ یوز میلیون (؟) اطرافیده سؤزله شوچی تورلی تورکی قوم و ملتلرنی بیر«تورک» نامی آستیده اتب، ایش یوریتیب بؤلمیدی. اونگه امکان و ضرورت هم یؤق. اولرنی برچه نگیز تورک تیلیده گپیریشگه مجبور سیز» - دیب بؤلمیدی، بوبیرینچی مسئله. ایکینچیدن تورکی قوملر کیلیب چیقیشی جهتیدن اورال-آلتای بابا تیلیگه باریب توته شه دی. بولر قرینداش تیللردیر. نیچه مینگ ییلردن باشلب، تورکی قوم و قبیله لر طبعیی روشده تیل جهتیدن اجره لیش و فرقله نیش سری یوزبوره باشله گنلر. انه شو فرقله نیشلر طفیلی تورکی ایللر بوگونگی کونده بیر- بیرینی توشونمس درجه سیگه ییتیب کیلدیلر. بو جریان حاضرهم توگه یاتگی یؤق.هر بیر تورکی خلق بوگونگی کونده عمومی لیکدن تشقری اؤزلغت ذخیره سی، سؤز بای لیگی، فلکلوری، ممتاز ادبیّاتی، قؤشیق و صنعتی، ایری – ایری عرف - عادتی همده تورموش طرزیگه ایگه دیر. بو نورمال جریان. بولرنینگ هر بیری علیحده بیر دنیا سنله دی، اولر اؤز نامی بیلن اته لیشلری کیره ک ایمسمی؟ دنیاده گی برچه تیللر انه شونده ی فرقله نیش دورینی اؤته گنلر. مثلاً انگلس، فرانسوس، اسپن، پورتگال، تیللری، یاکی ایرانی و سلاوین تیللری تقدیری بیزنینگ تورکی تیللر قسمتیگه اؤخشه یدی. اولرهم بؤلینیش حادثه سنی باشدن کیچیرگنلر. دیرلی دنیاده گی برچه تیللر شونده ی جریاننی اؤته گنلر. اماّ، اولرنینگ همّه سینی بیر «انگلیس» نامی آستیده بیرلشتیریب بؤلمیدی – کو اوچینچیدن تورکی خلقلراوچون مشتر ک بؤلگن عموم تورکی سؤزلرنینگ اؤزیگینه، همّه تورکی خلقلرنی بیر«تورک» نامی آستیده بیرلشتیریشگه اساس بؤله آلمیدی. چونکی عموم تورکی سؤزلرهم هر بیر تورکی خلق تیلیده اؤزگچه معنا کسب قیلگن بؤلیشی تورگن گپ. یاکی انه شو مشترک تورکی سؤزلردن کؤپلری باشقه تورکی تیللرده،عمومن، ایشله تیلمسلیگی هم ممکن. و سؤزلرنینگ ایتیلیشی هم باشقه - باشقه بؤلیشی کوندیک عیان. تؤرتینچیدن لهجه نقطه ی نظریدن یعنی، اؤغیز گروهی اؤز دایره سیده، قیپچاق، قرلوق گروهلری اؤز دایره سیده بیر- بیر لرینی بیر قدر توشونیشلری ممکن. باشقه حالتلرده ایسه، اولر بیر- بیر لرینی توشونه آلمیدیلر- کو!

تورکی تیللر آره سیده مثلاً، گاگوز، قؤمیق و یاقوت تیللرینی، عمومن، توشونیب بؤلمیدی. کیین گی پیتلرده نیگه دور عامه وی اخبار واسطه لریده تورک تبارلر، تورکی قوملرعباره لری اؤرنیده «افغانستان تورکلری» عباره سی تیز-تیز قؤلّه نیلماقده؟ اوغانستانده باشقه تورکی قوملر قطاری تورکلر هم یشه یاتگنی حقیده قؤلیمیزده معلومات یؤق. بو معلوماتلرنینگ اؤقوچی لری مسأله نی ناتؤغری توشونیب، گمراه بؤلیشلری هیچ گپ ایمس. بونده ی معلوماتلر، یاشلرنی اؤز تیللریگه بی پسند، ادبیّاتلریگه بی میل، تاریخلرینی اؤقیمسلیککه آلیب کیلیشی ممکن. هیچ قچان تورکنی - اؤزبیک، اؤزبیکنی تورک... دیب بؤلمیدی. اولر اؤز ناملری بیلن اته لیشی بیزنینگچه تؤغری ایشدیر. خلاصه اؤرنیده شونی ایتیش ممکنکی، هر بیر تورکی قوم علیحده بیر بؤغین صفتیده یششگه حقلیدیر. تیل اولرنینگ معنوی مُلکیدیر. بیزنینگچه تیلنی، ادبیّاتنی، علم و مدنیتنی سیاسی لشتیر مسلیک کیره ک. اولرنینگ هر بیری اؤز ترقیِّات شکلیگه ایگه. اولرنینگ بوتون بایلیگی شوقدر اولکن کی، بیرار- بیر تورکی خلق نینگ جمله دن اؤزبیک تیلی یاکی ادبیّاتی نینگ اینگ کیچیک بیر ساحه سینی اؤرگنیش، اؤزلشتیریش اوچون جوده کؤپ أیللر، انسانی کوچ و حرکت طلب قیلینه دی. کمینه سیاستگه هیچ قنده ی علاقه هم بؤلمسه - ده، بوتون تورکی خلقلرنی بیر کنفیدراسیون آستیده بیرله شیشلرینی جوده - جوده ایسترایدیم. بو قوملر اؤرته سیده گی انتیگراسیون (جیپسله شیش، بیردملیک، بیرلیک) اولرنینگ مستحکم رواجله نیشیگه کمک قیلیه دی دیب اؤیلیمن. (www.ffta1.com)